Jak być sobą przy ludziach? Ćwiczenie w głowie nic nie daje

Wracasz z randki i układasz sobie w głowie raport z porażki.

Nie zażartowałeś ani razu tak, jak żartujesz przy znajomych. Nie zadałeś tego jednego pytania, które naprawdę cię ciekawiło — poszło bezpieczne „i co robisz zawodowo?”. Historia, którą opowiadasz przy stole tak, że ludzie się śmieją, wyszła w wersji skróconej, żeby nie zająć za dużo czasu. Przez półtorej godziny siedziała tam wersja ciebie ustawiona na „nie zepsuć” — i to ona prowadziła rozmowę. Ty słuchałeś jej z tylnego siedzenia i co jakiś czas myślałeś: kurde, powiedz coś normalnego.

I masz na to gotowe zdanie: nie byłem sobą.

Znam to zdanie z sali. Słyszę je od uczestników po każdym trudniejszym ćwiczeniu, słyszę je od ludzi opowiadających o rozmowie o podwyżkę, o pierwszym dniu w nowej pracy, o kolacji u rodziców partnerki. Brzmi jak diagnoza. Nie jest — i dlatego pytanie „jak być sobą przy ludziach” tak długo nie doczekało się sensownej odpowiedzi. To jest zła wiadomość, bo dopóki tak to opisujesz, nie ma czego naprawiać.

„Nie byłem sobą” znaczy coś innego, niż myślisz

To zdanie zakłada, że gdzieś pod stresem siedziało prawdziwe ty, a stres je przykrył — jak koc narzucony na klatkę z ptakiem.

Tylko że nic się nie schowało. Po prostu nie zrobiłeś rzeczy, które umiesz robić.

Skończyliśmy drugą część na Milesie Davisie, więc zostańmy przy muzyce.

Wyobraź sobie, że masz w repertuarze czterdzieści kawałków. Znasz je, grywasz je od lat, część wychodzi ci świetnie. Ale na koncert w obcym mieście, przed publicznością, której nie znasz, bierzesz cztery. Te, o których wiesz na pewno, że nie będzie wtopy.

Czy zapomniałeś pozostałych trzydziestu sześciu? Nie. Nie zagrałeś ich.

I teraz najważniejsze: ktoś, kto był tylko na tym koncercie, uzna, że masz repertuar na cztery kawałki. A jeśli grasz tak wystarczająco długo, sam zaczniesz tak o sobie myśleć. Stąd bierze się zdanie „ja po prostu taki jestem”, które słyszę na pierwszych zajęciach mniej więcej od co drugiej osoby.

Podobnie patrzy na to psychologia. William Fleeson zaproponował, żeby przestać myśleć o cechach charakteru jak o etykietach przyklejonych na stałe, a zacząć jak o częstotliwości. Nie „jesteś ekstrawertykiem w sześćdziesięciu trzech procentach”, tylko „w tym tygodniu zagrałeś ten kawałek cztery razy”.

Stres nie wymazuje niczego z repertuaru. On skraca setlistę. I to jest różnica między problemem nie do rozwiązania a problemem do przetrenowania — bo „odzyskać prawdziwe ja” to zadanie dla filozofa, a „zagrać więcej kawałków, które i tak znam” to zadanie na najbliższy wtorek.

Plan, który układasz w drodze do domu

Co robimy po takim wieczorze? Prawie wszyscy to samo.

Odtwarzam rozmowę w głowie, tym razem z lepszymi kwestiami. Przygotuję sobie trzy tematy zapasowe. Następnym razem będę luźniejszy — obiecuję to sobie gdzieś między parkingiem a klatką schodową.

Wygląda jak praca nad sobą. I jest to najbardziej bezużyteczna część całego wieczoru.

Widzę to na warsztatach co tydzień. Ludzie, którzy do mnie przychodzą, przeważnie doskonale wiedzą, jak należałoby się zachować. Potrafią opowiedzieć z dokładnością do słowa, co powinni byli powiedzieć szefowi, teściowej albo tej osobie na randce. Często mają to przemyślane lepiej niż ja.

Wiedza nigdy nie była wąskim gardłem. Wąskim gardłem jest to, że wiedza siedzi w głowie, a zachowanie dzieje się w ciele, przy ludziach, w czasie rzeczywistym — i ma na siebie około sekundy.

Jest seria eksperymentów sprzed ponad trzydziestu lat, którą uważam za jedną z najbardziej niewygodnych w tej okolicy. Zrobiła je Dianne Tice, a konstrukcja jest tak prosta, że da się opowiedzieć w kilka zdań.

Osiemdziesiąt osób poproszono, żeby przez chwilę pobyli inną wersją siebie. Połowa miała przedstawić się jako ktoś towarzyski, otwarty, lubiący ludzi. Druga połowa — jako ktoś raczej cichy i wycofany.

I tu jest cały eksperyment. Połowa robiła to jawnie: podawali imię, wiek, kierunek studiów, akademik, machali słuchaczowi przez lustro weneckie. Wiedzieli, że ktoś ich widzi i zapamięta. Druga połowa robiła dokładnie to samo — te same pytania, te same odpowiedzi, ten sam wysiłek — tylko anonimowo, podpisani numerem.

Potem wszyscy wychodzili do poczekalni, gdzie siedział już ktoś obcy. I tu jest najlepsza część: nikomu nie powiedziano, że eksperyment wciąż trwa. Potajemnie zmierzono odległość między nogami ich krzeseł.

Ci, którzy grali osobę towarzyską jawnie, usiedli 146 centymetrów od obcego człowieka. Ci, którzy jawnie grali osobę wycofaną — 169 centymetrów. Dwadzieścia trzy centymetry różnicy u ludzi, którzy nie mieli pojęcia, że cokolwiek jest mierzone. Zagadali też obcego dwa razy częściej: 65 procent wobec 35.

A grupa anonimowa? Sto pięćdziesiąt osiem i pół centymetra kontra sto pięćdziesiąt dziewięć i pół. Różnica w granicach błędu. Rozmowę zaczęło po tyle samo osób — 55 procent w obie strony.

Ta sama rola. Ten sam wysiłek. Ten sam czas. Jedyna różnica: przy jednych ktoś był.

Uczciwie — w pierwszym eksperymencie z tej serii ślad zmiany pojawił się także u anonimowych, tylko dużo słabszy. Więc ostrożna wersja brzmi: publiczne wykonanie działa znacznie mocniej niż prywatne. Ale akurat tam, gdzie zamiast deklaracji mierzono zachowanie — krzesło i zagadnięcie obcego — prywatne wyszło zerem.

Muszę tu poprawić samego siebie

W pierwszej części tego cyklu napisałem: wypuść swoją Wersję Beta. Pozwól sobie na sztuczność, bo faza mechaniczna jest normalnym etapem nauki, a nie dowodem, że kłamiesz. Podtrzymuję każde słowo.

Ale zgubiłem wtedy jedną rzecz. Nie napisałem, gdzie tę Betę wypuścić.

A Beta, która nie wyszła z twojej głowy, nie jest żadną Betą. To plik na dysku. Możesz go dopracowywać latami — przemyślać rozmowy, które się nie odbyły, układać riposty, których nie powiesz — i nie dowiesz się o sobie niczego nowego, bo nikt tego programu nie uruchomił.

Tice tłumaczy to bez fajerwerków. Kiedy robisz coś przy ludziach, twój mózg zaczyna przeglądać pamięć w poszukiwaniu dowodów, że właśnie taki jesteś. „No przecież wtedy na weselu też zagadałem do obcych”. I te dowody zostają — masz je później pod ręką. Ale mózg zabiera się do tej roboty tylko wtedy, kiedy stawka jest prawdziwa. Anonimowo nie ma czego archiwizować.

Nie miałeś świadka, więc z twojego punktu widzenia nic się nie wydarzyło.

Stąd jedno zdanie, które od tego czasu powtarzam na zajęciach:

Nie zmienia cię to, że ktoś patrzy. Zmienia cię to, że przy kimś to zrobiłeś.

Dlaczego sala robi to, czego nie zrobi twoja głowa

Tice zrobiła jeszcze trzeci eksperyment — żeby sprawdzić, co dokładnie w sytuacji publicznej wykonuje tę robotę. Rozebrała ją na trzy składniki i przetestowała każdy osobno. Wszystkie trzy okazały się istotne i — co ważne — sumują się.

Nie budowałem warsztatów pod to badanie; poznałem je grubo później. Ale kiedy przeczytałem te trzy składniki, zrobiło mi się dziwnie. To jest opis dobrze poprowadzonego ćwiczenia impro.

Po pierwsze: grasz ze swojego, nie z cudzego scenariusza. U Tice część uczestników odpowiadała z własnych wspomnień, a część dostawała gotowy skrypt kolegi do odczytania. Ci pierwsi internalizowali rolę wyraźnie mocniej. W impro nikt nie daje ci tekstu do wyuczenia — wszystko, co mówisz na scenie, wychodzi z twojej głowy, twojego humoru i twoich wspomnień, nawet jeśli grasz kosmitę.

Po drugie: zobaczysz tych ludzi jeszcze raz. Uczestnicy, którym powiedziano, że spotkają swojego słuchacza jeszcze nieraz, zmieniali się mocniej niż ci przekonani, że to kontakt jednorazowy. Grupa warsztatowa spotyka się co tydzień przez kilka tygodni. To brzmi jak dodatkowa presja — „a jak się ośmieszę, to będą pamiętać” — a działa odwrotnie: wyjście na środek przy ludziach, których zobaczysz za tydzień, liczy się bardziej niż to samo wyjście przy przypadkowych obcych.

Po trzecie: wchodzisz z własnej woli. Poczucie wyboru też wyszło istotne. Nikogo nie wypycham na scenę — między innymi dlatego, że wypchnięty człowiek odgrywa scenę i wraca na miejsce dokładnie taki sam, jaki na nią wyszedł. Ten sam ruch wykonany z wyboru zostaje w człowieku. Wykonany pod przymusem — spływa.

A teraz spójrz na tę randkę jeszcze raz. Mówisz swoje. Możesz zobaczyć tę osobę znowu. Poszedłeś tam, bo chciałeś. Sytuacja, którą uznałeś za najgorszy możliwy moment na eksperymenty, jest technicznie najlepszym warunkiem treningowym, jaki możesz dostać.

Uczciwie: to męczy i nie każdego tak samo

Byłoby wygodnie zamknąć tekst w tym miejscu i spuentować „graj śmielej”. Nie zamknę, bo to nie jest darmowe.

W jednym z eksperymentów ludzie przez tydzień mieli zachowywać się bardziej wylewnie niż zwykle — więcej mówić, zagadywać, wychodzić do ludzi. Średnio wyszło dobrze: uczestnicy czuli się lepiej. Ale kiedy autorzy spojrzeli osobno na osoby najbardziej introwertyczne, obraz się odwrócił — te osoby były bardziej zmęczone i czuły się mniej sobą, nie bardziej.

Widzę to na warsztatach tak wyraźnie, że można po tym ustawiać przerwy. Są ludzie, którzy po dwóch godzinach są naładowani, i są tacy, którzy po dwóch godzinach potrzebują kwadransa ciszy, żeby wrócić do siebie. Jedni i drudzy robią postępy. Tylko dawka jest inna.

W cz. 1 dopisałem na końcu ostrzeżenie, że jest różnica między udawaniem, żeby urosnąć, a udawaniem, żeby się zniszczyć. To jest ta granica, tylko wyrażona w godzinach: jedna rzecz na spotkanie, nie cały wieczór w cudzej skórze. Jeśli wracasz z randki wykończony jak po zmianie w kopalni, to nie był trening. To było przebranie.

Dlaczego samo postanowienie jest warte dokładnie zero

Wróćmy do tego „od następnego razu będę odważniejszy”.

Zespół Nathana Hudsona przez piętnaście tygodni obserwował kilkuset ludzi, którzy chcieli coś w sobie zmienić. Co tydzień mogli wziąć drobne zadanie — w rodzaju „przedstaw się komuś nowemu” — i mogli je zrobić albo nie zrobić. Badacze patrzyli, co się z nimi dzieje przez cały semestr.

Wynik jest brutalnie prosty. Samo wzięcie zadania nie zmieniało nic. Zero. Dopiero wykonanie przesuwało człowieka w stronę, w którą chciał iść — nieduzo, ale mierzalnie.

Czyli chcieć to nie jest połowa sukcesu. Chcieć to jest zero. Postanowienie „będę bardziej otwarty”, powtarzane w każdą niedzielę od trzech lat, ma dokładnie taką wartość, jaką ma — i to nie jest przenośnia, tylko wynik pomiaru.

Dorzucę do tego obserwację z sali, której to badanie nie mierzyło, więc traktuj ją jak moje zdanie, a nie jak dowód: ludzie rzadko odpadają dlatego, że zadanie było za trudne. Odpadają dlatego, że wzięli za duże, nie zrobili, i przy następnym już nie chcieli brać żadnego.

Dlatego zadania, które daję uczestnikom między zajęciami, są celowo małe. Nie „przeprowadź trudną rozmowę z szefem”, tylko „powiedz jednej osobie coś, czego zwykle nie mówisz”. Nie dlatego, że nie wierzę w ludzi — dlatego, że liczy się wyłącznie zadanie zrobione. Ambitne i porzucone jest warte tyle samo, co niewzięte w ogóle. Śmiesznie małe i zrobione — więcej.

Czego ci nie powiem

Jest ładniejsza wersja tego wszystkiego i pewnie już ją słyszałeś: zacznij zachowywać się inaczej, ludzie zaczną cię inaczej widzieć, a ich spojrzenie z czasem przepisze to, kim jesteś. Pętla się domyka, brzmi jak z filmu.

Nie napiszę tego, bo to najsłabsze ogniwo w całej układance. Lee Jussim spędził lata na przeglądaniu badań nad tym, jak bardzo cudze oczekiwania nas kształtują, i wnioski są rozczarowująco trzeźwe: takie efekty są maleńkie i z czasem raczej gasną, niż się nakładają.

Więc nie — cudze spojrzenie cię nie przepisze. Twoje własne wykonanie owszem. Świadek nie jest sędzią, który wydaje wyrok w twojej sprawie. Świadek jest po to, żeby to, co zrobiłeś, liczyło się naprawdę.

Jak być sobą przy ludziach: jedna rzecz na następne spotkanie

Na następnym spotkaniu z kimś, kogo słabo znasz, zrób jedną rzecz, którą robisz przy znajomych, a której nie robisz przy obcych. Jedną. Wybierz ją teraz, nie na miejscu.

„Będę sobą” się nie liczy — to nie zadanie, tylko życzenie, a życzeń nie da się odhaczyć. Konkret wygląda tak:

• opowiedz tę historię, którą znasz na pamięć, a którą uznajesz za „zbyt swoją”;
• zażartuj raz z siebie, zamiast czekać, aż rozmowa zrobi się bezpieczna;
• zadaj to pytanie, które naprawdę cię ciekawi, zamiast „i co robisz zawodowo”.

I jedna rzecz ważniejsza od wyboru zadania: nie ćwicz tego wcześniej w głowie. To akurat jedyny fragment planu, o którym wiemy na pewno, że nie działa.

Zostawię cię z pytaniem, po którym na sali zwykle robi się cisza:

Co potrafisz zrobić przy ludziach, których dobrze znasz, a czego nigdy nie zrobiłeś przy kimś, kogo dopiero poznajesz?

To, co przyszło ci do głowy jako pierwsze, jest twoim zadaniem domowym. Nie musi to być randka. Wystarczy, że będzie przy kimś.

A jeśli chcesz potrenować to w miejscu, gdzie pomyłka nic nie kosztuje i gdzie świadków masz zawsze pod ręką — to właśnie robimy na Warsztatach Praktycznej Improwizacji — Poziom 1. A jeśli interesuje cię konkretnie to, jak ustawiasz się wobec ludzi i jak to świadomie zmieniać — zachowania statusowe i szkolenie Zachowania Statusowe w Praktyce.

Czytaj też:

• Sztuka Bycia Sobą cz. 1 – Dlaczego udawanie jest drogą do prawdy?
• Sztuka Bycia Sobą cz. 2 – Nie jesteś pomnikiem, jesteś procesem!
• Zarządzanie wrażeniem – dlaczego gramy role zamiast być sobą
• Jak być spontanicznym, kiedy myślisz o dwie sekundy za długo

Cały cykl „Sztuka Bycia Sobą”

• Część 1 — Dlaczego udawanie jest drogą do prawdy
  Dlaczego sztuczność przy uczeniu się nowego zachowania nie jest fałszem, tylko fazą testów — i czym jest Twoja Wersja Beta.
• Część 2 — Nie jesteś pomnikiem, jesteś procesem
  O micie spójnej osobowości, umyśle modularnym i o tym, że „bycie sobą” to świadomy casting ról.
• Część 3 — Jak być sobą przy ludziach?
  Dlaczego ćwiczenie rozmowy w głowie nic nie daje i co się zmienia, gdy zrobisz to przy świadku.
  — czytasz teraz

Skąd to wiem

• Tice, D. M. (1992). Self-concept change and self-presentation: The looking glass self is also a magnifying glass. Journal of Personality and Social Psychology, 63(3), 435–451. https://doi.org/10.1037/0022-3514.63.3.435
• Hudson, N. W., Briley, D. A., Chopik, W. J., & Derringer, J. (2019). You have to follow through: Attaining behavioral change goals predicts volitional personality change. Journal of Personality and Social Psychology, 117(4), 839–857. https://doi.org/10.1037/pspp0000221
• Jacques-Hamilton, R., Sun, J., & Smillie, L. D. (2019). Costs and benefits of acting extraverted: A randomized controlled trial. Journal of Experimental Psychology: General, 148(9), 1538–1556. https://doi.org/10.1037/xge0000516
• Fleeson, W. (2001). Toward a structure- and process-integrated view of personality: Traits as density distributions of states. Journal of Personality and Social Psychology, 80(6), 1011–1027. https://doi.org/10.1037/0022-3514.80.6.1011
• Jussim, L. (2012). Social Perception and Social Reality: Why Accuracy Dominates Bias and Self-Fulfilling Prophecy. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195366600.003.0052